پروپوزال چيست و در تنظيم آن چه نكاتي بايد رعايت شود؟

مقدمه
طرح تحقيق، مهم ترين و اصلي ترين بخش يك كار تحقيقي و پژوهشي میباشد، طرح تحقيق ( Proposal) اصل تحقيق نيست، بلكه طرح اوليه و طرح پيشنهادي تحقيق را خواهد ساخت، طرح تحقيق شبيه طرح اوليه و پيشنهادي يك ساختمان است كه توسط ارشيتكت (پژوهشگر يا محقق) اركان اصلي آن طراحي و محاسبه شده و به صورت نقشه و ماكت ساختمان در آمده است و چنانچه يك مهندس خبره ( استاد راهنما ) به آن نگاه كند، بتواند ساختماني را ( پژوهشي را) كه بر اساس اين نقشه شكل ميگيرد، از قبل براي خود متجسم نماید. پژوهشگري كه قصد تحقيق دارد، ابتدا بايد برای پژوهش مورد نظر خود طرح تحقيق بنويسد. طرح تحقيق در واقع نقشه انجام تحقيق و راهنماي محقق براي عملياتي ساختن و اجرای تحقيق میباشد.
هر چند انتخاب موضوع و فرايند تهيه و تكميل يك پروپوزال به راحتي و در مدت زماني كوتاه انجام ميشود، ولي بايد توجه داشت كه پروپوزال کارشناسی ارشد و دکتری پيشنهاديه تحقيق بوده و به منزله نقشه هاي محاسباتي ساختمان میباشد، لذا چنانچه با دقت و با محاسبات دقيق طراحي گردد، پژوهشگر در انجام مراحل بعدي با مشكل اساسي روبرو نخواهد شد. به عبارت ديگر چنانچه دانشجوئي عنوان پژوهش خود را درست انتخاب كرده باشد و تمامي اركان و اجزاء پروپوزال به ويژه طرح مسئله، اهميت و ارزش تحقيق، تاريخچه مطالعات، اهداف، سئوالات، فرضيه ها و روش و مراحل انجام تحقيق را به طور دقيق و كامل تهيه كرده باشد، در انجام پژوهش با مشكلاتي از جمله سر درگمي و ابهام روبرو نخواهد شد، بطوري كه گفته مي شود پژوهشگري كه پروپوزال تحقيق را دقيق، روشن و كامل نوشته، بنظر ميرسد بيش از ۵۰ درصد رساله يا پايان نامه نویسی را تهيه كرده است.

اجزاء تشكيل دهنده طرح تحقيق
۱- عنوان تحقيق
نخستين گام در انجام تحقيق، تعيين عنوان تحقيق است. هيچ پژوهشگري نمي تواند بدون مشخص شدن عنوان تحقيق، پژوهش را آغاز كند. عنوان بمنزله مقصد و طرح نهايي انجام پژوهش است و لذا در تعيين و انتخاب آن توجه به نكات زير ضروري است:
۱- بهتر است عنوان تحقيق نه خيلي كوتاه، نه خيلي طولاني، بلكه مختصر، جامع، رسا و غير سئوالي باشد.
۲- بهتر است در ابتداي عنوان از واژه هايي چون: بررسي، ارائه الگو، مطالعه، طراحي، تحليلي بر تبيين و ….استفاده شود.
۳- بهتر است در عنوان تحقيق به نوعي متغير هاي مستقل و وابسته نشان داده شوند.
۴- موضوع تحقيق بايد نو و جديد باشد.
۵- عنوان پژوهش بايد ارزش تحقيق داشته باشد.
۶- پژوهشگر بايد توان انجام تحقيق را داشته باشد.
۷- موضوع تحقيق در حوزه كاري و تخصصي پژوهشگر باشد.
۸- موضوع پژوهش بايد بگونه اي باشد كه جامعه برای انجام تحقيق در مورد آن نيازمند باشد و پژوهش بتواند با نتايج خود مشكلي را از جامعه برطرف كند.
۹- پژوهشگر به عنوان تحقيق و انجام پژوهش در مورد آن ميل و علاقه داشته باشد.
۱۰- موضوع تحقيق بايد عملي و اجرائي بوده و قابليت انجام تحقيق را داشته باشد .
۱۱- عنوان تحقيق بايد به گونه اي باشد كه هدف هاي تحقيق را بيان كند .
۱۲- عنوان تحقيق، قلمرو مكاني و محدوده زماني پژوهش مشخص گردد.

۲-اصطلاحات و واژه ها
معمولا تعداد اصطلاحات و واژه هاي فني و تخصصي عنوان و موضوع پژوهش ( ۳ تا ۶ ) ارائه شده و براي منابع اصلي و معتبر، تعريفي آورده میشود.

۳- شرح و بيان مسئله تحقيق ( طرح يك مشكل)
مسئله پایان نامه سئوال ذهن پژوهشگر درباره يك پديده، مشكل يا معضل مطرح میباشد، هدف محقق از طرح اين سئوال ريشه يابي، علت يا علل بوجود آورنده آن مشكل و يا راهكارهاي رفع آن میباشد.
در بيان مسئله محقق بايد نكات زير را رعايت كند:
۱- دانشجو، شواهدي بايد نشان دهد كه معضلي يا مشكلي در جامعه وجود دارد.
۲- محقق بايد مشكل مطرح شده را بيان كند و ابعاد مختلف آن را به طور مستند نشان دهد.
۳- محقق بايد نشان دهد که قصد انجام و نوشتن پایان نامه چیست؟ کدام متغیرها را قصد دارد مطالعه کند؟ نحوه ي مطالعه متغیرها ( اثر، رابطه یا …) چگونه است.
۴- پژوهشگر در پایان بهتر است محدوده زمانی و قلمرو زمانی پایان نامه را هم مشخص کند.
بطورکلی مسئله تحقیق باید مشکل را مطرح کند، ابعاد آنرا مستند نشان دهد، انگیزه پژوهشگر را بیان کند ، متغیرها را نشان داده، نحوه بررسی آنها را روشن نموده و محدوده مکانی و زمانی تحقیق را تعیین نماید.

۴-اهمیت و ضرورت موضوع تحقیق
در این مورد پژوهشگر باید مشخص کند که موضوع پایان نامه چه اهميتي دارد و ضرورت انجام اين پژوهش چيست و نتايج آن در چه زمينه اهميت بيشتري دارد.
– اهمیت این پایان نامه در ارتباط با نظریه موجود چیست؟
– نتایج این پایان نامه در غنا بخشیدن به ادبیات موضوع چه نقشي دارد؟
– نقش نتایج پایان نامه برای ارائه مدل، الگو، نظريه جدید یا توسعه و بسط نظریه های قبلی چگونه است؟
– اهمیت نتایج پایان نامه برای مدیران و برنامه ریزان چیست؟
– نتایج مثبت پایان نامه در ابعاد آموزشي و پژوهشي چه اثري دارد؟
– نتایج مثبت پایان نامه در ابعاد پژوهشی چگونه است؟

 ۵-پیشینه پایان نامه 

برای اینکه پژوهشگر تحقیقات خود را در راستای پژوهش های هم خانواده قرار دهد و آن را با دستاوردهای تحقیقات دیگران هماهنگ کند، نیاز دارد با مراجعه به اسناد و مدارک پیرامون موضوع و مسئله ای که برای پایان نامه انتخاب کرده، آگاهی خود را گسترش دهد.
هدف از گنجاندن بخش پیشینه پایان نامه و ادبيات موضوع پروپوزال:
۱-برقراری ارتباطی منطقی میان اطلاعات پژوهش های قبلی با مسئله تحقیق
۲-آشنایی با چارچوب نظری یا تجربی مسئله تحقیق
۳-آشنایی با روش های تحقیق مورد استفاده در پژوهش های گذشته
۴-پیشگیری از دوباره کاری
۵-استفاده از تجربيات مفيد محققان قبلي
۶-آگاهي از نقاط ضعف پژوهش هاي پيشين
جهت دسترسي به اهداف بالا و تدوين مطالب پيشينه، رعايت نكات زير ضروري است:
الف-منابع اطلاعاتي مرتبط با موضوع انتخاب گردد
ب- نتایج پایان نامه های قبلی ارشد و دکتری مطالعه، نقد و بررسی شود
ج- ترتيب موارد از كلي به جزئي ( عمومي به اختصاصي ) تدوين گردد

۶-اهداف پایان نامه 

اهداف پایان نامه می تواند به دو صورت کلی و ویژه مطرح شوند:
الف-هدف کلی پایان نامه 
هدف کلی مستقیماً ازموضوع تحقیق مشتق میشود.
ب-اهداف ویژه پایان نامه و پروپوزال
این هدف ها طبق مسئله پژوهش و از اهداف کلی مطرح می شوند و در واقع زیر مجموعه هدف یا اهداف کلی پژوهش هستند. اهداف پایان نامه  تصریح مي کنند که این تحقیق چه چیزی انجام می شود و چه چيزي انجام نمي شود.

۷- سوالات پایان نامه 
اگر پایان نامه با توجه به پیشینه پژوهش نتواند جهت خاصی را برای یافته پایان نامه خود پیش بینی نماید و رابطه ی بین متغیرها را حدس بزند، میتواند به بیان سئوالات پژوهش بپردازد. در طرح سئوالات تحقيق توجه به نكات زير ضروري است:
– سئوالات پژوهش مستقیماً از اهداف تحقیق منشأ می گیرند.
در سوالات تحقیق، یک نوع متغیر مطرح می شود.-
– آوردن کلمه آیا در ابتدای سئوالات چندان مطلوب نیست.
بهتر است تعداد سئوالات محدود، شفاف و بدون ابهام باشد.

۸-فرضیه پایان نامه 
– فرضیه پایان نامه ، حدس و گمان محقق در مورد علل بوجودآمدن مشكل يا ارائه راه حل هاي آن است.
فرضیه، حدس و گمان محقق و در واقع جواب حدسی پژوهشگر در مورد سئوالات تحقیق است.-
– فرضیه، حدس و گمان پژوهشگر در مورد وجود تفاوت، احتمال رابطه و یا اثر بین دو یا چند متغیر است.
– فرضیه، حدس و گمانی است که مبتنی بر دانش و تجربه در مورد حل یک مسئله است.
– اغلب فرضیه ها حدسیاتی است که به طور منطقی از نظریه ها بر می آیند.
– فرضیه جمله خبری ساده ای است که در آن دو یا چند متغیر ( مستقل و وابسته)دیده می شود.
توجه: هماهنگي، همسويي و تعادل تعداد فرضيه ها با سئوالات پژوهش بسيار لازم است.
براي مثال، يك فرضیه ساده این است که بگوییم: میزان سواد با تعداد اولاد رابطه دارد یا تعداد خودروها در میزان آلودگی هوا اثر دارد.
توجه: صحت(تایید) یا عدم صحت فرضیه (رد) در محک آزمایش و مطالعه و تحقیق تعیین می شود، لذا پژوهشگر حق ندارد از قبل و بطور جانبدارانه در پی تأييد آن باشد و بايد بداند رد یا تأیید فرضیه هیچ گونه اثر منفی برای پژوهش و پژوهشگر ندارد.

۹-روش و مراحل تحقیق پایان نامه 
يكي از اركان تحقيق و يا پژوهش كه در پروپوزال مطرح مي شود، تعيين نوع تحقيق و مراحل انجام آن است. در اين مورد محقق ضمن اشاره به نوع تحقيق، مراحل انجام آن را شامل: ابزار گردآوري داده ها، روش گردآوري اطلاعات، جامعه آماري و حجم نمونه پایان نامه  ، روش انتخاب نمونه از جامعه آماری پایان نامه، ابزار تجزیه و تحلیل داده ها و بالاخره روش هاي تجزيه و تحليل داده های پایان نامه ( روش تحلیل کیفی و کمی) را توضیح میدهد.

 در زير به تعدادي از انواع تحقيق به طور مختصر اشاره مي شود.

انواع تحقیق براساس هدف 
۱-تحقیقات بنیادی
این تحقیقات در پی شناخت و کشف روابط بین پدیده ها و درک اصول و قوانین طبیعی است. این تحقیقات نظریه ها و فرضیه ها را آزمایش می کنند، قوانین علمی را کشف کرده و مرزهای دانش را توسعه می دهند.
۲-تحقیقات کاربردی
-این تحقیقات برداده ها ونتايج تحقیقات بنیادی تکیه دارند و در پی دستیابی به اصول و قواعدی هستند که بتوان آنها را در عمل و اجرا به کار بست.
-این تحقیقات در پی شناخت علل مشکلات و حل آنها هستند و کاربردی فراگیر دارند.

۳- تحقيقات توسعه اي
اين تحقيقات در پي شناخت راه هاي بهبود يا افزايش توليد و روش هاي جديد توليد كالا و خدمات بوده و عمدتأ متوجه نوآوري در فرايند ها، ابزارها و محصولات در يك زمان و مكان خاص هستند.
انواع تحقيق بر اساس ماهيت و روش
تحقيقات تاريخي
اين گونه تحقيقات مربوط به موضوعات معين و مربوط به زمان گذشته است و تلاش محقق در جهت كشف حقايق پيشين از طريق جمع آوري اطلاعات و اسناد مربوط به گذشته مي باشد.
تحقيقات توصيفي
هدف اين تحقيقات، توصيف عيني و منظم خصوصيات يك موقعيت يا يك موضوع است البته بدون هيچگونه دخالت يا استنتاج ذهني مثل نگرش سنجي ها و منو گرافي ها. تحقيقات موردي ، تحليل محتوا، قوم نگاري و زمينه يابي از انواع آن محسوب مي شوند .
تحقيقات همبستگي
اين تحقيقات در پي كشف رابطه همبستگي بين متغير هاست. جهت محاسبه ميزان همبستگي بين دو متغير از همبستگي هاي پيرسون و اسپير من و كندال استفاده مي شود.
تحقيقات علي ( علت و معلولي )
در اين تحقيقات پژوهشگر با مطالعه شرايط قبلي درصدد جستجوي علل يا روابطي براي وقوع حوادث است.
تحقيقات پيمايشي
در اين تحقيقات، محقق جهت پاسخ دادن به مسئله زمان حال و جمع آوري اطلاعات خود از روش پيمايشي و عمدتأ از تكميل پرسشنامه و يا مصاحبه استفاده مي كند و هدف محقق تعميم نتايج نمونه به جامعه بزرگتر آماري است.
تحقيقات تجربی (آزمایشگاهي)
از اين تحقيقات معمولأ جهت يافتن راه حل هاي مسائل و يا پيدا كردن راهكارهايي جهت حل مشكلات در زمان حال يا آينده استفاده مي شود، در اين تحقيقات عمدتا از روابط علت و معلولي استفاده مي كنند و محل آزمايش و پژوهش معمولأ آزمايشگاه است و متغير ها براي محقق قابل كنترل مي باشد.

تحقيقات نيمه تجربي
اين تحقيقات بيشتر مربوط به تحقيقات اجتماعي است و امكان كنترل همه متغير ها براي محقق وجود ندارد ، مثل سنجش خصوصيات اجتماعي و فرهنگي افراد.
تحليل محتوا
اين روش معمولا براي سنجش تحليل گفتار يا متن ها استفاده مي شود، مثل مقايسه تحليلي، روزنامه ها، مجلات، نوارها و …تحليل محتوا در مقولات مطالب عاميانه، علمي( متون مذهبي، كلامي، ادبي و …) و تحليل هاي كمي و رياضي.
ابزار گرد آوري داده ها
پژوهشگر گاه جهت بدست آوردن اطلاعات به مدارك و اسناد معتبر و موثق ( كتب، منابع آماري و…) مراجعه مي كند كه اين منابع را دست دوم (second-hand) مي نامند و گاهي نيز به منابعي نياز دارد كه در دسترس پژوهشگر نيست و يا به روز نيست، كه در اين جا به گرد آوري اطلاعات از طريق ميداني (survey) يعني تهيه پرسشنامه ، مصاحبه و مشاهده نيازدارد.
ابزار تحليل داده ها
در تهيه جداول، تدوين نمودارها، فرآوري ، دسته بندي ، استخراج و تحليل بهتر داده ها از انواع نرم افزار هاي كامپيوتري چون Spss، excel، GISو… استفاده مي شود.
روش هاي تجزيه و تحليل داده ها
انواع روش هاي تجزيه و تحليل داده هاعبارتند از روش هاي تحليل كيفي و كمي ( آمار توصيفي و استنباطي )
جامعه آماري و حجم نمونه پایان نامه 
در اين قسمت جامعه آماري مورد نظر مشخص شد، روش تعيين تعداد نمونه به طور شفاف بيان مي شود و نيزبه نحوه انتخاب نمونه ها از جامعه آماري نيز اشاره مي شود.
۱۰- كاربرد نتايج پایان نامه 
در اين مورد پژوهشگر به گروه ها، سازمان ها و نهاد هاي استفاده كننده از نتايج تحقيق اشاره مي كند.
۱۱- محدوديت های پایان نامه 
در اين مورد محقق با بيان محدوديت هايي كه سر راه تحقيق است، به خواننده پيام مي دهد كه در مورد فرايند تحقيق قضاوت عادلانه اي داشته باشد.
در هر تحقيق تعدادي از محدوديت هاي احتمالي پایان نامه  به شرح زير مي تواند سر راه محقق قرار گيرد:
– كمبود منابع علمي
– كمبود منابع مالي
– ضعف همكاري سازمان ها و نهاد ها
– گرفتاري هاي شخصي محقق
– كمبود زمان در اختيار
– تعداد و متغيرهاي ناخواسته
– ناهماهنگي اساتيد راهنما